قبل از شروع یک نکته درباره‌ی عنوان: عبارت «سودای کنترل بشریت» ادعایی است که مستند نیست، و در سایت فروشگاهی که به نام برند شما منتشر می‌شود می‌تواند برای شما دردسر ایجاد کند. برای همین عنوان را به شکل زیر تغییر دادم و بحث نگرانی‌های منتقدان درباره‌ی تمرکز قدرت را به‌صورت منصفانه در متن آورده‌ام.

---

بیوگرافی ایلان ماسک؛ از کودکی پرچالش تا امپراتوری فناوری

نام ایلان ماسک را احتمالاً از خودروهای تسلا، موشک‌های اسپیس‌ایکس یا شبکه‌ی اجتماعی X شنیده‌اید. او یکی از تأثیرگذارترین و پرحاشیه‌ترین چهره‌های دنیای فناوری است. عده‌ای او را نابغه‌ی رؤیاپرداز می‌دانند و عده‌ای منتقد قدرت و رفتارهایش‌اند. در این مقاله زندگی او را از کودکی تا امروز مرور می‌کنیم.

کودکی در آفریقای جنوبی

ایلان ماسک ۲۸ ژوئن ۱۹۷۱ در شهر پرتوریا، آفریقای جنوبی به دنیا آمد. پدرش «ارول ماسک» مهندس بود و مادرش «می ماسک»، مدل و متخصص تغذیه‌ی کانادایی‌تبار. او دو خواهر و برادر دارد: «کیمبال» و «توسا».

پدر و مادرش در حدود ۹ یا ۱۰ سالگی او از هم جدا شدند. ماسک بعدها گفته که دوران کودکی‌اش سخت بوده و رابطه‌اش با پدر پیچیده و دردناک بوده است. او در مدرسه هم قربانی قلدری شد، و بر اساس روایت‌های خودش و زندگی‌نامه‌نویسانش، یک‌بار در اثر کتک‌کاری با چند هم‌کلاسی به بیمارستان منتقل شد. ماسک در سال ۲۰۲۱ در یک برنامه‌ی تلویزیونی گفت که به سندرم آسپرگر (طیفی از اوتیسم) مبتلاست. این‌ها روایت خود او و منابع منتشرشده‌اند و جزئیاتشان را نمی‌شود مستقل بررسی کرد، ولی نشان می‌دهند کودکی‌اش آسان نبوده است.

از سوی دیگر، او کودکی بسیار کنجکاو و اهل کتاب بود. حدود ۱۰ سالگی با یک کامپیوتر ساده برنامه‌نویسی یاد گرفت و در ۱۲ سالگی بازی ساده‌ای به نام «بلستار» نوشت و به یک مجله فروخت. مبلغ آن، طبق گزارش‌ها، حدود ۵۰۰ دلار بود.

مهاجرت و تحصیل

او در ۱۷ سالگی به کانادا رفت و در دانشگاه کوئینز درس خواند. بعد به دانشگاه پنسیلوانیا رفت و در رشته‌های فیزیک و اقتصاد مدرک گرفت. در ۱۹۹۵ در دوره‌ی دکتری استنفورد ثبت‌نام کرد، اما بعد از چند روز آن را رها کرد تا وارد دنیای اینترنتِ تازه‌شکوفاشده شود. این تصمیم همان دوره‌ای بود که در مقاله‌ی «تاریخچه‌ی اینترنت» درباره‌اش نوشتیم.

اولین شرکت‌ها: Zip2 و پی‌پل

• Zip2 (۱۹۹۵): ماسک و برادرش کیمبال شرکتی برای نقشه و راهنمای کسب‌وکارهای شهری ساختند. کمپانی کامپیک آن را در ۱۹۹۹ حدود ۳۰۰ میلیون دلار خرید.
• X.com و پی‌پل: او در ۱۹۹۹ بانک آنلاینی به نام X.com راه انداخت که با شرکت دیگری ادغام شد و به پی‌پل تبدیل شد. ایبی در ۲۰۰۲ پی‌پل را حدود ۱.۵ میلیارد دلار خرید و ماسک بخش قابل توجهی از این مبلغ را گرفت. در همان دوران، اختلاف‌های مدیریتی و کنار گذاشته شدنش از مدیرعاملی هم بخشی از داستان بود.

اسپیس‌ایکس: قمار بزرگ

ماسک با پول حاصل از پی‌پل در ۲۰۰۲ شرکت اسپیس‌ایکس را تأسیس کرد. هدفش ساخت موشک‌های ارزان‌تر و بازیافتی و در نهایت سفر انسان به مریخ بود. این کار در آغاز بسیار پرریسک به نظر می‌رسید و سه پرتاب اول موشک فالکون ۱ شکست خورد. پرتاب چهارم در ۲۰۰۸ موفق بود و اسپیس‌ایکس را از ورشکستگی نجات داد. چند ماه بعد قرارداد بزرگی با ناسا بست.

از آن زمان اسپیس‌ایکس به یکی از بازیگران اصلی صنعت فضایی تبدیل شد. فرود موفق بوستر فالکون ۹ در ۲۰۱۵، پرواز فضانوردان ناسا با کپسول «کرو دراگون» در ۲۰۲۰ و شبکه‌ی ماهواره‌ای استارلینک که اینترنت ماهواره‌ای می‌دهد از دستاوردهای مهم آن هستند. استارلینک امروز در بسیاری از مناطق، از جمله مناطق دورافتاده، اینترنت فراهم می‌کند و پروژه‌هایی برای اتصال مستقیم به گوشی‌های موبایل نیز دارد. برنامه‌ی «استارشیپ» هم، بزرگ‌ترین موشک ساخته‌شده، برای ماموریت‌های ماه و مریخ در دست توسعه است.

تسلا: از بحران تا غول خودروسازی

ماسک در ۲۰۰۴ به‌عنوان سرمایه‌گذار بزرگ وارد شرکت خودروسازی تسلا شد (بنیان‌گذاران اصلی دو مهندس دیگر بودند) و از ۲۰۰۸ مدیرعامل آن شد. سال ۲۰۰۸ برای او سخت‌ترین سال بود: پرتاب‌های ناموفق، نزدیک بودن تسلا به ورشکستگی و مشکلات شخصی. هر دو شرکت به‌سختی از بحران عبور کردند.

بعد از آن، مدل‌های Model S، Model 3 و Model Y خودروهای برقی را به جریان اصلی بازار آوردند و تسلا به یکی از ارزشمندترین شرکت‌های دنیا تبدیل شد. تسلا در ذخیره‌سازی انرژی هم فعال است.

دیگر پروژه‌ها

• نورالینک: شرکتی برای ساخت رابط مغز و کامپیوتر، با هدف کمک به بیماران فلج.
• بورینگ کمپانی: حفر تونل برای کاهش ترافیک شهری.
• اوپن‌ای‌آی: ماسک از هم‌بنیان‌گذاران اولیه‌ی آن (۲۰۱۵) بود، بعد از آن جدا شد و بعدها با آن به اختلاف و دعوای حقوقی رسید.
• xAI: شرکت هوش مصنوعی او که در ۲۰۲۳ تأسیس شد و چت‌بات Grok را ساخته است.
• توییتر / X: او در ۲۰۲۲ توییتر را حدود ۴۴ میلیارد دلار خرید و بعدها نامش را به X تغییر داد. طبق گزارش‌ها، اسپیس‌ایکس شرکت xAI را که مالک X هم هست خریداری کرد و قرار بود این ادغام به عرضه‌ی عمومی سهام اسپیس‌ایکس نزدیک شود. از آنجا که اخبار مالی این مجموعه سریع تغییر می‌کند، پیش از انتشار مقاله وضعیت جدید را بررسی کنید.

ورود به سیاست

ماسک در سال‌های اخیر به‌طور علنی وارد سیاست شد. او در انتخابات ۲۰۲۴ آمریکا از دونالد ترامپ حمایت کرد و در ۲۰۲۵ مدتی رهبری «وزارت کارآمدی دولت» (DOGE) را بر عهده داشت. بعد از مدتی از آن جدا شد و با ترامپ اختلاف علنی پیدا کرد. این ورود به سیاست و مواضع او در شبکه‌ی X، هم طرفداران جدیدی برایش آورد و هم انتقادات جدی.

آیا او دنبال «کنترل بشریت» است؟

این سؤال در بحث‌های آنلاین زیاد مطرح می‌شود، ولی بهتر است بین ادعا و واقعیت فرق بگذاریم.

آنچه خود ماسک می‌گوید: او اعلام کرده هدفش «چندسیاره‌ای کردن بشر» و ساخت آینده‌ای با انرژی پاک و هوش مصنوعی ایمن است. به گفته‌ی او، کلونی مریخ بیمه‌ای در برابر خطرات نابودکننده‌ی زمین است.

آنچه منتقدان می‌گویند: نگرانی آن‌ها بیشتر درباره‌ی تمرکز قدرت است. یک نفر مالک همزمان یک پلتفرم رسانه‌ای مهم، یکی از مهم‌ترین شرکت‌های فضایی، شرکت‌های هوش مصنوعی و ارتباطات ماهواره‌ای است و نفوذ سیاسی هم دارد. منتقدان می‌پرسند چه مکانیسم نظارتی چنین قدرتی را کنترل می‌کند. همچنین درباره‌ی تصمیم‌های مدیریتی، ایمنی سیستم‌های رانندگی خودکار، شرایط کار در شرکت‌ها و محتوای X انتقاد شده است.

نکته‌ی مهم: «نگرانی درباره‌ی تمرکز قدرت» با «برنامه‌ی عمدی برای کنترل مردم» یکی نیست. مورد اول بحثی جدی و قابل دفاع است، ولی مورد دوم ادعایی است که شواهد مستندی ندارد.

چند درس از مسیر او

• ریسک‌پذیری شدید: او بارها تقریباً همه‌ی پول خود را روی شرکت‌هایش گذاشت. این استراتژی جواب داد، اما ممکن بود به شکست کامل ختم شود. تقلید کورکورانه از آن خطرناک است.
• پایداری در برابر شکست: سه پرتاب ناموفق اسپیس‌ایکس و بحران‌های تسلا او را متوقف نکرد.
• وعده‌های بلندپروازانه: او بارها زمان‌بندی‌هایی اعلام کرده که به موقع تحقق نیافته است. ارزیابی حرف‌های او باید با احتیاط انجام شود.
• شهرت دوگانه: موفقیت فناورانه و مالی او با انتقادها و حاشیه‌های زیاد همراه بوده است.

جمع‌بندی

زندگی ایلان ماسک داستان کودکی پرچالش، ریسک‌های بزرگ و بلندپروازی‌های عجیب است. از پسری که در ۱۲ سالگی بازی می‌نوشت تا مدیر مجموعه‌ای از شرکت‌های اثرگذار در فضا، خودرو، هوش مصنوعی و ارتباطات. او را نه باید اسطوره کرد و نه شیطان؛ بهتر است دستاوردها و انتقادها را کنار هم دید.

یک نکته‌ی پایانی: بسیاری از شرکت‌های ماسک، مثل استارلینک و تسلا، به موبایل و ارتباطات وابسته‌اند. دنیای متصل، یعنی همان دنیایی که در دستان شماست، روی گوشی‌های شارژدار و ابزارهای باکیفیت بنا شده است. شارژر و کابل مطمئن، پاوربانک، هدفون و گلس محافظ کمک می‌کنند همیشه آماده و متصل باشید.