تاریخچه اینترنت: از آزمایشگاه‌های جنگ سرد تا دهکده جهانی و وب ۳

امروز صبح احتمالاً اولین کارتان نگاه کردن به گوشی بوده است: پیام‌ها، اخبار، شاید یک سفارش آنلاین. این کارهای روزمره نتیجه‌ی داستانی حدوداً شصت‌ساله‌اند که با رقابت ابرقدرت‌ها شروع شد و امروز بیش از ۵ میلیارد نفر را به هم وصل کرده است. در این مقاله این مسیر را از ابتدا مرور می‌کنیم.

ریشه‌ها: ترس، رقابت و یک ماهواره

سال ۱۹۵۷ شوروی ماهواره‌ی اسپوتنیک را به فضا فرستاد و آمریکا در رقابت فناوری احساس عقب‌ماندگی کرد. سال بعد آژانس پروژه‌های تحقیقاتی پیشرفته (ARPA) تأسیس شد تا پروژه‌های علمی جسورانه را پیش ببرد.

در همان دهه، ایده‌ای مهم شکل گرفت. پژوهشگرانی مانند «پل بارن» در آمریکا و «دونالد دیویس» در بریتانیا پیشنهاد دادند که اطلاعات به جای ارسال یکجا، به بسته‌های کوچک تقسیم شوند و هر بسته مسیر خودش را پیدا کند. به این روش «تعویض بسته‌ای» می‌گویند و هنوز هم پایه‌ی اینترنت امروز است. مزیتش این بود که اگر بخشی از شبکه از کار می‌افتاد، بسته‌ها از مسیر دیگری می‌رسیدند. همچنین «جی. سی. آر. لیک‌لایدر»، دانشمند علوم کامپیوتر، از شبکه‌ای فراگیر از کامپیوترها حرف زده بود که مردم را به هم و به اطلاعات وصل کند، آن هم در زمانی که کامپیوترها اتاق‌هایی پر از تجهیزات بودند.

۱۹۶۹: تولد آرپانت

۲۹ اکتبر ۱۹۶۹ نقطه‌ی عطفی است. پژوهشگران دانشگاه UCLA تلاش کردند از یک کامپیوتر به کامپیوتر دیگری در مؤسسه‌ی تحقیقاتی استنفورد پیام بفرستند. قرار بود کلمه‌ی «LOGIN» را تایپ کنند، اما سیستم بعد از دو حرف اول، یعنی «LO»، از کار افتاد. اولین پیام تاریخ اینترنت تقریباً به‌طور اتفاقی «سلام» (Lo) شد. تا پایان همان سال چهار دانشگاه به هم وصل شدند و شبکه‌ی «آرپانت» متولد شد.

دهه‌ی ۷۰ و ۸۰: زبان مشترک شبکه‌ها

• ۱۹۷۱: «ری تاملینسون» اولین ایمیل شبکه‌ای را فرستاد و نماد @ را برای جدا کردن نام کاربر از نام سیستم انتخاب کرد.
• دهه‌ی ۷۰: «رابرت کان» و «وینت سرف» پروتکل TCP/IP را طراحی کردند، مجموعه‌قواعدی که شبکه‌های مختلف را قادر می‌کرد با هم حرف بزنند.
• ۱ ژانویه ۱۹۸۳: آرپانت رسماً به TCP/IP مهاجرت کرد. بسیاری این روز را تولد واقعی «اینترنت» به معنای امروزی می‌دانند.
• ۱۹۸۴: سیستم نام دامنه (DNS) آمد تا به‌جای حفظ کردن اعداد، بشود از نام‌هایی مثل example.com استفاده کرد.

در این سال‌ها شبکه‌ی دانشگاهی NSFNET هم رشد کرد و آرپانت در ۱۹۹۰ رسماً بازنشسته شد. اینترنت از پروژه‌ای نظامی به شبکه‌ای علمی و دانشگاهی رسیده بود، اما هنوز برای مردم عادی جذاب و ساده نبود.

۱۹۸۹ تا ۱۹۹۵: ظهور وب و تغییر همه‌چیز

اغلب اینترنت و وب را یکی می‌گیریم، ولی این دو یکی نیستند. اینترنت زیرساخت است، یعنی جاده‌ها و کابل‌ها. وب یکی از سرویس‌هایی است که روی آن سوار می‌شود.

در ۱۹۸۹ فیزیکدانی به نام «تیم برنرز-لی» در مرکز تحقیقات هسته‌ای اروپا (سرن) سیستمی برای پیوند دادن اسناد به هم پیشنهاد کرد. نتیجه‌ی کار او سه چیز بود:

• HTML برای ساختن صفحه‌ها
• HTTP برای انتقال آن‌ها
• URL برای آدرس‌دهی

سرن در ۱۹۹۳ وب را برای استفاده‌ی همگانی و بدون دریافت حق امتیاز آزاد اعلام کرد، تصمیمی که شاید مهم‌ترین دلیل انفجار رشد وب بود. همان سال مرورگر «موزاییک» با ظاهر گرافیکی و تصویر در کنار متن آمد و بعد از آن «نت‌اسکیپ» و بقیه، و وب از ابزار پژوهشگران به چیزی برای همه تبدیل شد.

دهه‌ی ۹۰: حباب دات‌کام

با ورود مردم، تجارت هم آمد. آمازون و ایبی در نیمه‌ی دهه‌ی ۹۰ شروع به کار کردند و گوگل در ۱۹۹۸ پا گرفت. سرمایه‌گذاران به هر شرکتی که «.com» در نامش داشت پول می‌ریختند و در سال‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ حباب ترکید و بسیاری از شرکت‌ها ورشکست شدند. اما درس مهمی گرفته شد: اینترنت واقعی بود و شرکت‌های ماندگار از دل همین بحران بیرون آمدند.

وب ۲: وقتی کاربران تولیدکننده شدند

از حدود ۲۰۰۴ اصطلاح «وب ۲» رایج شد. صفحه‌ها دیگر فقط برای خواندن نبودند و کاربران خودشان محتوا می‌ساختند. ویکی‌پدیا (۲۰۰۱)، فیسبوک (۲۰۰۴)، یوتیوب (۲۰۰۵) و توییتر (۲۰۰۶) این دوره را ساختند. اینجا بود که ایده‌ی «دهکده‌ی جهانی» که «مارشال مک‌لوهان» دهه‌ها قبل مطرح کرده بود، واقعاً معنا پیدا کرد. حالا می‌شد لحظه‌به‌لحظه از اتفاقات آن سوی دنیا باخبر شد و با کسی در قاره‌ای دیگر حرف زد.

انقلاب موبایل: اینترنت در جیب شما

سال ۲۰۰۷ آیفون معرفی شد و سال ۲۰۰۸ اندروید و فروشگاه‌های اپلیکیشن راه افتادند. اینترنت از روی میز به جیب ما آمد. پیام‌رسان‌ها، خرید آنلاین، نقشه‌ها، بانکداری و سرگرمی همه در یک دستگاه جمع شدند و امروز برای بسیاری از مردم دنیا موبایل تنها یا اصلی‌ترین راه اتصال به اینترنت است. با آمدن ۴G و بعد ۵G، سرعت آن‌قدر بالا رفت که تماشای ویدیو و بازی آنلاین روی گوشی عادی شد.

دوره‌ی جدید: ابر، اشیای متصل و هوش مصنوعی

در سال‌های اخیر لایه‌های تازه‌ای به اینترنت اضافه شده است:

• رایانش ابری: ذخیره و پردازش داده‌ها روی سرورهای دوردست، به‌طوری که عکس‌ها و فایل‌هایمان روی هر دستگاهی در دسترس است.
• اینترنت اشیا: ساعت‌های هوشمند، هدفون‌های بی‌سیم، لامپ‌ها و خانه‌های هوشمند که همگی به شبکه وصل‌اند.
• هوش مصنوعی: دستیارهای هوشمند و ابزارهایی که نحوه‌ی جست‌وجو، نوشتن و یادگیری را تغییر داده‌اند.

وب ۳: آینده‌ای غیرمتمرکز؟

اصطلاح «وب ۳» را «گاوین وود»، هم‌بنیان‌گذار اتریوم، حدود ۲۰۱۴ رواج داد. ایده‌ی اصلی این است که به جای اینکه داده و قدرت دست چند شرکت بزرگ باشد، شبکه‌هایی غیرمتمرکز بر پایه‌ی بلاکچین ساخته شود که کاربران مالکیت داده‌ها و دارایی‌های دیجیتال خود را در دست داشته باشند. ارزهای دیجیتال (از بیت‌کوین در ۲۰۰۹)، قراردادهای هوشمند، امور مالی غیرمتمرکز و توکن‌های NFT از نمونه‌های این حوزه‌اند.

البته باید واقع‌بین بود. طرفداران وب ۳ از شفافیت و آزادی بیشتر می‌گویند، اما منتقدان به پیچیدگی استفاده، نوسان شدید بازار، کلاهبرداری‌ها و این نکته اشاره می‌کنند که هنوز بخش زیادی از این پروژه‌ها عملاً متمرکز هستند. اینکه وب ۳ در نهایت چه شکلی بگیرد هنوز مشخص نیست. تاریخ اینترنت نشان می‌دهد که فناوری‌های بزرگ معمولاً پس از یک دوره‌ی هیجان و اصلاح، جای واقعی خودشان را پیدا می‌کنند.

جمع‌بندی

از پیام نیمه‌تمام «LO» در ۱۹۶۹ تا شبکه‌ای که امروز میلیاردها انسان را وصل می‌کند، اینترنت مسیری پر از ایده‌های خلاق، اشتباهات و تصمیم‌های سرنوشت‌ساز را طی کرده است. یکی از آن تصمیم‌ها، آزاد گذاشتن وب برای همه بود.

نکته‌ی جالب این است که در دوران موبایل، دروازه‌ی ما به این شبکه‌ی عظیم یک وسیله‌ی کوچک است. شارژ پایدار، کابل‌های باکیفیت، قاب و گلس محافظ و هدفون خوب کمک می‌کنند که هر روز بی‌دغدغه‌تر از این دنیای متصل استفاده کنیم. پس دفعه‌ی بعد که گوشی را برمی‌دارید، به یاد بیاورید که در همان لحظه، تاریخچه‌ی شصت‌ساله‌ی ایده و نوآوری در دستان شماست.